ในโลกของสื่อภาพเคลื่อนไหวอย่าง ภาพยนตร์ หรือที่เรียกกันสั้นๆ ว่า หนัง นั้นถูกแบ่งออกเป็นสองฟากฝั่ง ฝั่งแรกคือภาพยนตร์ที่ทำขึ้นเพื่อตอบสนองรสนิยมของคนหมู่มาก และความต้องการทางการตลาด ที่เรียกกันว่า “หนังตลาด” โดยมากมักถูกฉายให้ชมกันในโรงภาพยตร์ หรือในยุคนี้ก็สตรีมมิงกันทางออนไลน์ ในขณะที่อีกฟากที่อยู่ตรงกันข้าม คือภาพยนตร์ที่อยู่ในรูปของงานศิลปะ ที่สื่อสารความคิด ความรู้สึก ตัวตนของคนทำงานศิลปะผ่านสื่อภาพเคลื่อนไหว โดยไม่จำเป็นต้องใส่ใจกับรสนิยมของคนหมู่มาก หรือความต้องการทางการตลาด ที่เรียกกันว่า “หนังอาร์ต” หรือ “หนังศิลปะ” โดยมากมักถูกฉายให้ชมกันในพื้นที่ทางศิลปะอย่างหอศิลป์ หรือพิพิธภัณฑ์นั่นเอง ในตอนนี้เราขอเล่าถึงหนังแบบหลังที่เรามีโอกาสได้ไปดูชมมาในนิทรรศการในพิพิธภัณฑ์แห่งหนึ่ง ซึ่งเราขอยกให้เป็นนิทรรศการหนังอาร์ตที่ยอดเยี่ยมที่สุดเท่าที่เราเคยชมมา นิทรรศการนั้นมีชื่อว่า Ho Tzu Nyen: Time & the Tiger

  โดย โฮ ซู เหนียน (Ho Tzu Nyen) ศิลปินร่วมสมัยชาวสิงคโปร์ ผู้ทำงานในสื่อภาพยนตร์, วิดีโอ, ทัศนศิลป์, ศิลปะแสดงสด และศิลปะจัดวางหลากสื่อที่สัมพันธ์กับสภาพแวดล้อม (Environmental Multimedia Installation) รวมถึงงานค้นคว้าและงานเขียนบทความเกี่ยวกับศิลปะจำนวนมาก เขาจบการศึกษาจาก Victorian College of the Arts ในเมลเบิร์น ประเทศออสเตรเลีย ก่อนที่จะเข้าเรียนทางด้านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษาที่ National University of Singapore เขาเริ่มต้นเส้นทางการทำงานศิลปะในช่วงต้นยุค 2000 ในช่วงเวลาที่ความเป็นโลกาภิวัตน์ทางศิลปะเติบโตอย่างรวดเร็วในสิงคโปร์และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
  ผลงานของโฮ สำรวจพลังอำนาจและโครงสร้างของตำนวน รวมถึงกลไกในการสร้างบันทึกทางประวัติศาสตร์ หัวใจสำคัญในการทำงานของเขาคือการแลกเปลี่ยนบทสนทนาระหว่างภูมิภาคเอเชียและตะวันตก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การขับเน้นสถานะอันเปี่ยมเอกลักษณ์ของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในวังวนทางสังคมการเมืองของการล้มล้างอำนาจอาณานิคม ที่แพร่หลายไปทั่วโลกในศตวรรษที่ 20 ผลงานภาพยนตร์ของเขามักใช้ตัวละครผิดแปลกแหวกไปจากขนบทั่วๆ ไป เพื่อสำรวจสภาวะอันซับซ้อนและเปี่ยมชีวิตชีวาของผู้คนเหล่านี้ ในขณะเดียวกันก็ขับเน้นความเป็นตัวตนอันเลื่อนไหลไม่หยุดนิ่งที่ประกอบสร้างเป็นจินตภาพของภูมิภาคแห่งนี้

  ตามมาด้วยผลงาน The Critical Dictionary of Southeast Asia (2017) และ F for Fold (2021) ที่เป็นเหมือนการหยิบเอาอัลกอรึทึมจากอินเตอร์เน็ตที่สะท้อนวิกฤตทางการเมืองในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มาแสดงผ่านพยัญชนะภาษาอังฤษ A - Z (A = Anarchist, C = Corruption, Coup d’état) จนกลายเป็นผลงานที่เป็นตัวแทนของศิลปะยุคหลังการมาถึงของอินเตอร์เน็ต (Post-Internet art) ได้อย่างชัดเจน อันที่จริงเราเคยชมส่วนหนึ่งของผลงานชุดนี้ของเขาในนิทรรศการ ERRATA: Collecting Entanglements and Embodied Histories ที่จัดขึ้นในปี 2022 ที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยใหม่เอี่ยม แต่นั่นเทียบไม่ได้เลยกับการจัดแสดงเต็มรูปแบบในพื้นที่และบรรยากาศที่ศิลปินสร้างขึ้นเพื่อนำเสนอผลงานชุดนี้โดยเฉพาะเจาะจง เรียกได้ว่าทรงพลังจนขนลุกขนพองจริงๆ อะไรจริง!

   และผลงาน The Cloud of Unknowing (2011) ซึ่งในปี 2011 โฮ ซู เหนียน เคยแสดงผลงานชิ้นนี้ในพาวิลเลียนของสิงคโปร์ในมหกรรมศิลปะเวนิส เบียนนาเล่ ครั้งที่ 54 ผลงานวิดีโอจัดวางชิ้นนี้สำรวจความเปลี่ยนแปลงอันไม่มีที่สิ้นสุดของปรากฏการณ์ธรรมชาติอย่าง “เมฆ” อันคดเคี้ยวเลี้ยวลดในประวัติศาสตร์ศิลปะ คู่เคียงไปกับกลุ่มตัวละครอันหลากหลายผู้ใช้ชีวิตอย่างโดดเดี่ยวในอพาร์ทเมนต์ของ Housing & Development Board (HDB) หรือการเคหะแห่งชาติสิงคโปร์

  ตัวละครผู้แสดงออกถึงความแปลกแยก, บกพร่อง, เว้าแหว่ง, ล้นเกิน, เกรี้ยวกราด, น่าขนลุกขนพอง ผู้มีพฤติกรรมหลุดจากขนบธรรมเนียมของสังคม ไปจนถึงพิลึกพิสดารจนน่าพิศวงเหล่านี้ ต่างเป็นตัวแทนของแนวคิดที่ได้แรงบันดาลใจจากบทความวิจัยในปี 1972 ของนักปรัชญาชาวฝรั่งเศส ฮูแบร์ ดามิช (Hubert Damisch) อย่าง A Theory of /Cloud/: Toward a History of Painting ที่กล่าวถึงความสัมพันธ์ของเมฆในผลงานของศิลปินคนสำคัญในประวัติศาสตร์ศิลปะตะวันตก อย่าง คาราวัจโจ (Caravaggio), ฟรันซิสโก เด ซูร์บารัน (Francisco de Zurbarán), อันโตนีโอ ดา กอร์เรจโจ (Antonio da Correggio), จิโอวานนิ โลเรนโซ แบร์นินี (Giovanni Lorenzo Bernini), อันเดรีย มานเทนยา (Andrea Mantegna) และ เรอเน มากริตต์ (René Magritte) เช่นเดียวกับศิลปินตะวันออกอย่าง มี่ ฟู (Mi Fu) และ เหวิน เจิ้งหมิง (Wen Zhengming) ซึ่งถูกแสดงออกในเชิงสัญลักษณ์ผ่านภาพลักษณ์และพฤติการณ์ของตัวละครในผลงานชิ้นนี้ของโฮ ที่เป็นการหลอมรวมวัฒนธรรม, ประวัติศาสตร์ และปรัชญา ของทั้งตะวันออกและตะวันตกเข้าไว้ด้วยกันอย่างกลมกลืน
  ในศิลปะเรอเนสซองส์ของอิตาเลียน เมฆมักจะถูกวาดด้วยสีสันลงบนผืนผ้าใบ เพื่อเป็นสัญลักษณ์แทนความศักดิ์สิทธิ์และความปีติยินดี ในทางกลับกัน ภาพวาดจีนแบบประเพณีมักวาดก้อนเมฆด้วยการไม่ลงสี หากแต่ปล่อยพื้นผิวให้ว่างเปล่า ไร้การแตะต้อง เพื่อขับเน้นถึงคุณสมบัติอันจับต้องไม่ได้ของเมฆ ที่ได้แรงบันดาลใจจากปรัชญาของลัทธิเต๋า ที่เชื่อว่า ความว่างเปล่าที่แท้จริง นั่นไม่ใช่การสูญหาย หากเป็นความสมบูรณ์เติมเต็ม เป็นพื้นที่แห่งชีวิตอันเปี่ยมไปด้วยชีวิตชีวา เช่นเดียวกับฉากเปิดและฉากจบของวิดีโอจัดวางชิ้นนี้ที่เป็นภาพบนจออันว่างเปล่า แต่ความว่างเปล่านั้นไม่ใช่ความว่างเปล่าเพียงเปล่าๆ ปลี้ๆ หากแต่คือความเป็นไปได้อันไม่รู้จบ ที่กระตุ้นให้เราใช้จินตนาการของเราเติมเต็มความว่างเปล่านั้น เพราะการที่เรามองไม่เห็นบางสิ่ง นั้นไม่ได้หมายความว่ามันไม่มีอยู่จริง และถ้าเราใช้เวลาจ้องให้นานพอ เราอาจจะมองเห็นหรือแม้แต่สัมผัสอะไรบางอย่างก็เป็นได้ (เราเตือนคุณแล้วนะ!)

  หรือผลงาน T for Time (2023) และ T for Time: Timepieces (2023) ที่สนับสนุนการสร้างสรรค์โดย Singapore Art Museum ร่วมกับ Art Sonje Center (ASJC) กับ M+ และ Museum of Contemporary Art Tokyo และ มูลนิธิ Sharjah Art Foundation ในรูปของวิดีโอจัดวางที่นำเสนอประเด็นของเวลา ซึ่งเป็นรากฐานทางความคิดในผลงานศิลปะของโฮมาตลอดสองทศวรรษ ด้วยการสำรวจประวัติศาสตร์วัฒนธรรมของเวลา และประเพณีการรักษาเวลาทั่วเอเชีย รวมถึงประวัติศาสตร์เกี่ยวกับความเจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และเอเชียตะวันออก ที่เรียกกันว่า Tiger economy หรือ Four Asian Tigers ที่เป็นสัญลักษณ์แทน ฮ่องกง, สิงคโปร์, เกาหลีใต้ และไต้หวัน (ไทยเองก็เคยถูกจับตามองว่าจะเป็นเสือตัวที่ห้า แต่นั่นก็เป็นความฝันลมๆ แล้งๆ ไปเสียแล้ว) ซึ่งเชื่อมโยงกับแนวคิดหลักเกีี่ยวกับเสือในชื่อนิทรรศการนี้อีกด้วย

  ปิดท้ายด้วยผลงานที่ถือเป็นไฮไลท์ที่สุดในนิทรรศการนี้อย่าง One or Several Tigers (2017) ที่นำเสนอประเด็นเก่ียวกับเสือโคร่งมลายูอันลึกลับและหายาก ที่โฮใช้เวลาศึกษาค้นคว้ามานานปี ผลงานวิดีโอจัดวางสองจอประจันหน้ากัน ฉายภาพยนตร์มิวสิคัลแอนิเมชัน/ไลฟ์แอคชั่น ที่นำเสนอเรื่องเล่าอันลึกลับเหนือจริงของการขับเคี่ยวกับระหว่าง เสือโคร่งมลายู และ จอร์จ ดรัมกูล โคลแมน (George Drumgoole Coleman) สถาปนิกและนักสำรวจถนนชาวดัตช์ ผู้มีส่วนช่วยในการสร้างสิงคโปร์ยุคใหม่ ด้วยการมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนเกาะสิงคโปร์ให้กลายเป็นบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ (British East India Company) หลังจากการมาถึงของ สแตมฟอร์ด แรฟเฟิลส์ (Stamford Bingley Raffles) ผู้บริหารอาณานิคม ผู้ก่อตั้งสิงคโปร์ในปี 1822 โคลแมนนี่แหละที่เป็นผู้อยู่เบื้องหลังพิมพ์เขียวผังเมืองฉบับแรกของเกาะสิงคโปร์ และรับผิดชอบในการออกแบบอาคารอันเป็นเอกลักษณ์หลายแห่งในสิงคโปร์ และบ้านพักของแรฟเฟิลส์ ผู้ใฝ่ฝันที่จะเป็นราชาแห่งอังกฤษ ที่ออกแบบด้วยสถาปัตยกรรมท้องถิ่นโดยตั้งใกล้กับสุสานของกษัตริย์มาเลย์ในสิงคโปร์ อันเป็นความฝันของนักล่าอาณานิคมที่ขัดแย้งอย่างสุดขั้วกับประวัติศาสตร์ท้องถิ่นอันยาวนาน

  เกร็ดประวัติศาสตร์เหล่านี้ถูกนำเสนอผ่านบทเพลงและภาพเคลื่อนไหวที่เล่าเรื่องราวระหว่างโคลแมนกับเสือโคร่งมลายู ด้วยลีลางดงามตระการตาราวกับเป็นบทกวีมหากาพย์ ที่เล่าเรื่องราวความสัมพันธ์อันลึกล้ำระหว่างมนุษย์และเสือในโลกมลายู ย้อนกลับไปในยุคสมัยอดีตกว่าล้านปี ที่เสือโคร่งย่างเหยียบอย่างอิสระไปทั่วพื้นที่ซึ่งปัจจุบันคือสิงคโปร์, มาเลเซีย และอินโดนีเซีย ย้อนกลับไปเมื่อสถานที่เหล่านี้ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของผืนแผ่นดินเดียวกัน ที่รู้จักกันในชื่อ “ซุนดาแลนด์” แห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

  ในโลกมลายู เสือไม่ได้เป็นเพียงสัตว์นักล่าเท่านั้น หากแต่ยังเป็นญาติกับมนุษย์ มีคำกล่าวโบราณที่ว่า มนุษย์และเสือมีสายเลือดร่วมกัน เสือยังถูกมองว่าเป็นสื่อกลางแห่งดวงวิญญาณของบรรพบุรุษ ทำให้เสือเป็นมากกว่าสัตว์ หากแต่เป็นส่วนหนึ่งของผืนพรมแดนแห่งจิตวิญญาณของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ผลงานของ โฮ ซู เหนียน ย้ำเตือนเราผ่านบทสนทนาอันฟุ้งฝันระหว่างโคลแมนกับเสือโคร่งมลายูว่ากระแสลมของการล่าอาณานิคมของยุโรปนั้นคุกคามและสั่นคลอนจิตวิญญาณดั้งเดิมที่มีมาแต่โบราณนี้อย่างรุนแรงเช่นไร และเชิญชวนผู้ชมให้ตั้งคำถามว่า คนในยุคร่วมสมัยอย่างเรา จะสามารถผสานประวัติศาสตร์ความทรงจำของลัทธิล่าอาณานิคม, ธรรมชาติ และจิตวิญญาณ ให้มาบรรจบกันได้อย่างไร
  ขอสปอยล์นิดนึงว่า ถ้าคุณมีความอดทนพอที่จะดูผลงานชิ้นนี้(ที่มีเวลาค่อนข้างนาน)จนเกือบจบ คุณจะพบโบนัสที่ซ่อนอยู่เบื้องหลัง ในรูปของผลงานจิตรกรรมสื่อผสมที่สร้างสรรค์จากหนังตะลุงของอินโดนีเซีย (Wayang Kulit) ที่เล่าเรื่องราวการขับเคี่ยวระหว่างมนุษย์และเสือโคร่งอันตื่นตา น่าพิศวง และทรงพลังจนทำให้ลมหายใจขาดห้วงเลยทีเดียว

  นิทรรศการ Ho Tzu Nyen: Time & the Tiger เป็นเหมือนการนำพาผู้ชมให้ร่วมย้อนกลับไปสำรวจเส้นทางการทำงานในครึ่งชีวิตการเป็นศิลปินของ โฮ ซู เหนียน ที่อุทิศเวลาและชีวิตจิตใจให้กับการทำงานศิลปะอันเปี่ยมเอกลักษณ์ของเขา ราวกับยกเอาผลงานในชีวิตการเป็นศิลปินที่ผ่านมาสำแดงให้คนทำงานศิลปะในสื่อภาพเคลื่อนไหวเป็นประจักษ์พยานว่า ตัวจริงเขาทำงานกันแบบนี้นี่แหละ บอกเลยว่า นิทรรศการนี้แม่งโคตรทรงพลัง โคตรลึกซึ้ง โครตละเอียดอ่อน โคตรบ้าคลั่งสุดขั้ว และโคตรยอดเยี่ยม จนยากจะบรรยายออกมาเป็นคำพูดได้ทั้งหมด

  ด้วยคุณสมบัติทั้งหมดทั้งมวลที่กล่าวมา ทำให้นิทรรศการครั้งนี้ถือเป็นนิทรรศการที่ยอดเยี่ยมที่สุดและไม่ควรพลาดที่สุดด้วยประการทั้งปวงของปีนี้ (ทั้งๆ ที่ตอนนี้เพิ่งต้นปีก็ตามที) ถ้าใครมีโอกาสมาสิงโปร์ในช่วงเวลานี้ ขอย้ำอีกทีว่าห้ามพลาดจริงๆ อะไรจริง!